Kragujevac – Prvi u svemu

– Na skupštini narodnih predstavnika, održanoj na Đurđevdan 1818.godine (Đurđevdanska skupština), u manastiru Vraćevšnica doneta je odluka da se prestonica Kneževine Srbije preseli iz Gornje Crnuće u Kragujevac.

– Knez Miloš Obrenović podiže crkvu posvećenu Silasku Sv. Duha (Stara crkva) preko puta kneževog dvora, na desnoj obali Lepenice i to je prva građevina od tvrdog materijala u prestoničkom Kragujevcu. Kao pridvorna crkva bila je svedok najznačajnijih istorijskih događaja u Srbiji prve polovine 19. veka.

– Dolazak prvog školovanog lekara u Kragujevac i Srbiju, knez Miloš dovodi Grka Konstantina Aleksandridia koji u Kragujevcu ostaje do 1821. godine.

– Jedan od pionira slikarske umetnosti u tek probuđenoj Srbiji, Jeremija Mihajlović Popović, u avgustu 1819. godine počeo je da oslikava sobe kneževog konaka u Kragujevcu.

– U Kragujevcu je 1819. godine 7/19. oktobra rođen Milan Obrenović II, najstariji sin kneza Miloša Obrenovića, koji je kao knez vladao samo 25 dana.

– Osnovan Opštenarodni sud srbski, prva i najviša pravna institucija u modernoj Srbiji. „BEZ KRAGUJEVCA NEMA NI SUDA„, govorilo se u vreme prve vladavine kneza Miloša.

– Vuk Stefanović Karadžić (1787-1864) je od 1829. godine do 1830. godine u Kragujevcu boravio šest puta i u toj deceniji na dvoru kneza Miloša proveo skoro dve godine. Njegov boravak je bio od 23.jula 1820. godine do polovine aprila 1821. godine.

– Osnovana prva Narodna konzistorija, kao najviša crkvena i duhovna vlast u zemlji. Kako je konzistorija u svojoj nadležnosti imala i brigu o pitanjima narodnog napretka uopšte, njeni članovi su ustvari bili i ministri prosvete („POPEČITELjI PROSVEŠĆENIJA NARODNOG„). Stoga je konzistorija bila i prvo ministarstvo prosvete u Miloševoj Srbiji.

– U Kragujevcu je, u Šarenom konaku 1823.godine rođen knez Mihailo Obrenović. Ostao je upamćen kao prosvećeni apsolutista, čovek vođen idejom konačnog oslobođenja od Turske vlasti. U toku njegove vladavine Turci su napustili preostale gradove, počelo je domaće kovanje novca, Licej je prerastao u Veliku školu.

– U Kragujevac ,na poziv kneza Miloša dolazi „krasnohudožnik“ Pavel Đurković (1772-1830) „Slaveno-Serbin iz Karlovca“ čovek koji je postavio kamen temeljac slikarstvu obnovljene Srbije ,da po kneževoj želji naslika njegov vladarski portret i portret njegove porodice.To su bili prvi portreti na tlu kneževine Srbije , dotle negovani samo u Vojvodini.

– Prva redovna skupština , u prestoničkom Kragujevcu , nazvana Mitrovdanskom , održana je o Mitrovdanu , 21.novembra 1824.godine,na kneževoj livadi pored novopodignute crkve.

– Uz Staru crkvu je 1829.godine,podignuta drvena zvonara,koja se uoči Božića,čim je beogradski vezir Husein-paša objavio carski hatišerif o političkoj i kulturnoj autonomiji Srbije,oglasilo prvo crkveno zvono posle propasti Karađorđevog ustanka.(„Zvonilo se na veliku radost i oduševljenje prestonice,i to u zvono iz Karađorđevog vremena,koje je zakopano u zemlji čekalo narodno oslobođenje“).
– Dolaskom Josifa Šlezingera u Srbiju,i osnivanjem Knjaževsko-srbske bande u Kragujevcu označen je početak muzičkog života u Kneževini Srbiji.
– Osniva se Vojni špitalj,prva ustanova koja ima obeležje bolnice za potrebe vojske.
– Početak rada Knjaževsko-srpske knjigopečatnje u Kragujevcu (obaveštenje o početku rada državne štamparije potpisao je direktor Adolf Berman).

– Pod uredništvom Dimitrija Davidovića u Kragujevcu je 5/17. januara 1834.godine objavljen prvi broj „Novina srbskih“.U Kragujevcu su do leta 1835.godine izašla 74 broja novina , pa su svoje izlaženje nastavile u Beogradu, kao zvanično državno glasilo.Davidović je u Kragujevcu štampao i dva broja svog „Zabavnika“ ( 1834. i 1835.godine ).

– U Kragujevcu je osnovano prvo pevačko društvo sastavljeno od kragujevačkih činovnika.Ovaj pevački hor je ,povodom odlikovanja kneza Miloša sultanovim
ordenom , pevao uz pratnju Šlezingerove vojne muzike.

– Posle objavljivanja odluke o osnivanju prve Knjaževsko-srbske lutrije u Kragujevcu je 1834.godine obavljeno prvo izvlačenje srećaka redovnog kola prve srpske lutrije.Izvučeni su brojevi : 55, 38, 87, 25, 15. Upravnik prve Knjaževsko-srpske lutrije bio je Stevan Radičević.

– Narodna skupština se okupila u Kragujevcu od 2/14. do 4/16. februara 1835.godine , u vreme praznika Sretenja. To je bila najznačajnija skupština u toku prve Miloševe vladavine. Prisustvovalo je oko 2.400 zvaničnih predstavnika i oko 10.000 znatiželjnika. Prvog dana nakon proziva Svetog Duha, u crkvi Sv. Trojice, saslušana je kneževa prestona beseda i u dogovoru sa Sudom narodnim knez izdaje Ustav kojim su narodu i svakom Srbinu zagarantovana prava onako „kako ih samo čovečanstvo predpisuje“, postavlja savet i obećava skoro donošenje građanskog i krivičnog zakona. Drugog dana je pročitan Ustav i ukaz o osnivanju Državnog saveta .Na ustav su položili zakletvu knez i poslanici ispod nove zastave sa grbom Srbije. Ustav je donet 3/15.februara 1835. godine drugog dana Sretenja. Sretenjski ustav je prvi srbski ustav u modernoj istoriji. Izradio ga je Dimitrije Davidović po ugledu na tada najbolje ustave Švajcarske i Belgije. Protiv Ustava su složno ustali Turska, Austrija i Rusija, pa ga je knez suspendovao kroz nekoliko nedelja.

– Knjaževsko-srpski teatar, prvo nacionalno pozorište u Srbiji osnovao ga je Joakim Vujić (1772-1847) koji je sa velikim pozorišnim iskustvom, na poziv kneza Miloša, stigao je u Kragujevac i odmah postavljen za direktora Teatra sa zadatkom da organizuje rad pozorišta. Teatar je bio u to vreme finansiran od strane države bio je posebna varijanta scensko-umetničke organizacije, imao je na raspolaganju stalnu državnu muziku, stalni pevački hor i predstavljao je najsloženiji oblik Evropske kulturne institucije. Prve predstave održane su u vreme zasedanja Sretenjske skupštine.

– Tridesetih godina 19. veka na temeljima stare tabakane na Lepenici pristupilo se podizanju prve moderne kožarske radionice. Iako podaci ukazuju da je Tabakana u Kragujevcu osnovana 1832. godine i da se njen rad može pratiti 1834. godine, ipak se 1835. godina kada stižu strani majstori, uzima za godinu početka rada kožare u Kragujevcu. U Srbiju takođe stiže novi kožarski majstor Jozef Koroman poreklom Mađar iz Beča da rukovodi poslovima u novopodignutoj Tabakani.

– Prva Časovničarska radnja u Srbiji otvoren je u Kragujevcu 1835.godine.

– U Kragujevac je 1835.godine došao apotekar Pavle Ilić (1807-1871) iz Velikog Bečkereka (Zrenjanina), pod čijim je rukovodstvom 1836. godine započeta gradnja laboratorije za prvu državnu apoteku u Srbiji. Apoteka je počela sa radom u poznu jesen 1836. godine i sa kraćim prekidima u Kragujevcu radila do 1841. godine kada je preneta u Beograd. Nekadašnja Praviteljstvena apoteka u Kragujevcu dobija ime Kraljevsko-srpska dvorska apoteka.
– U Kragujevcu održano je „glavno savetovanje“ donjih komandanata, narodnih starešina i Saveta o naoružanju Srbije, koje je sazvao knez Miloš. Na Savetovanju, kome je predsedavao Stefan Stefanović Tenka kao predsednik Saveta zaključeno je da se u Kragujevac dovede majstor iskusan u livenju topova, da se u Kragujevcu podigne topolivnica u kojoj bi se neprestano lili topovi i zvona i da se glavni magacin oružja podigne u Kragujevcu.

– Prvi trgovinski ugovor između Srbije i Velike Britanije sklopljen je na dvoru kneza Miloša Obrenovića u Kragujevcu juna meseca 1837. godine. Bio je to početak diplomatskih odnosa između Velike Britanije i Srbije.

– Znameniti baron Zigmund August Volfgang Herder ( 1776-1838 ) sin slavnog filozofa, geolog i šef saksonskog rudokopstva proputovao je Srbiju istražujući rudna nalazišta i knezu je 1837.godine poklonio zbirku prikupljenih minerala i ruda. Ta minerološka zbirka u Kneževom konaku, „muzeum„, smatra se zametkom prvog muzeja u Srbiji.

– U blizini Stare crkve izgrađena je Barutana ali je zbog opasnosti od izbijanja požara narednom kneza Miloša premeštena na Metino brdo. Na novoj zgradi barutane je bio postavljen prvi gromobran u Srbiji.

– Odlukom kneza Miloša od 19.juna/1.jula 1838.godine osnovan je Licej u Kragujevcu. Licej predstavlja vrhunac u nastojanjima kneza Miloša Obrenovića da Srbija dobije školu na kojoj bi se sticala najviša znanja i spremali državni činovnici i sudije. Značajan doprinos konstituisanju Liceja u 1839. i 1840. godini dao je Atanasije Nikolić, prvi rektor Liceja.
– Dan pre abdikacije kneza Miloša juna 1839. godine, Državni savet je naredio da se prestonica iz Kragujevca preseli u Beograd.

– Čeh Herman August Majnert ( 1806-1858 ) je avgusta 1839. godine, imenovan za prvog okružnog lekara za kragujevački okrug. U Kragujevcu je ostao do 1847. godine.

– U zgradi Liceja, jednim govorom o značaju slikarstva, rektor Atanasije Nikolić je 1839. godine svečano otvorio Školu načertanija ( crtanja ) prvu te vrste u Srbiji. Škola je za početak, pored samo jedne sobe ukrašene slikama, imala i gibsane modele za crtanje.

– Na predlog Atanasija Nikolića rektora Liceja, u Kragujevcu je, decembra 1839. godine osnovana prva škola fehtovanja ( mačevanja ) u Srbiji.

– Na predlog Atanasija Nikolića ( 1803-1882 ) prvog rektora Liceja u Kragujevcu, Sveti Sava je ustanovljen za školsku slavu odlukom Sovjeta Knjažestva Srbskog januara 1840. godine i iste godine prvi put u oslobođenoj Srbiji proslavljen u Kragujevcu – u Liceju i Gimnaziji, koji su se nalazili u zgradi gospodar – Jevrenovog konaka, na mestu doskorašnjeg hotela „Dubrovnik“. U proslavi je uzeo učešće mnogobrojni narod Kragujevca, državni činovnici i đaci tako da je svečanost izašla iz okvira obične školske proslave, pretvorila se u narodno veselje i odjeknula kao eho opšteg raspoloženja i u najzabačenije delove Srbije.

– Prvo školsko zvono ( u srednjoj školi ) u Srbiji zazvonilo je u Kragujevačkoj gimnaziji 1840. godine.

– Ukazom kneza Mihaila državna nadleštva se iz Beograda vraćaju u Kragujevac i tu ostaju do 1841. godine kada je odlučeno da Beograd bude nov državni centar.

– Prema obaveštenju Popečiteljstva Vnutrenji dela Sovjetu od juna 1840. godine u Kragujevcu je počela da radi prva pošta.

– Kragujevačka policija ustanovljena je juna 1840. godine kada je objavljeno i Ustrojenije i dužnosti policije varoši Kragujevca.

– U Kragujevcu je u obnovljenom Knjažesko – srbskom teatru novembra 1840. godine izvedena „Ženidba cara Dušana“ Atanasija Nikolića komad sačinjen u pesmama na formu italijanskih opera. Šlezingerova muzika je u predstavi imala tako značajnu ulogu da su je neki nazvali Prvom Srbskom operom.

– Narodna skupština ( Petrovska ), koja se sastala o Petrovdanu u prisustvu kneza Aleksandra Karađorđevića, Saveta i 588 narodnih „deputata“ jedna je od najznačajnijih skupština održanih u Kragujevcu.
– Parna mašina snage 15 kW koja je 1849. godine za potrebe Topolivnice nabavljena iz Liješke firme Lašose ( La Chansse ) dopremljena je iz Beograda na volovskim kolima u Kragujevac i 1.avgusta 1850. godine montirana na osvećene temelje prvog i najznačajnijeg srbskog „tehničkog zavoda„.
– Ukazom kneza Aleksandra Karađorđevića marta 1851. godine kojim se nalaže da se livnica iz Beograda „smesti i zavede“ u Kragujevcu kako bi se izbegla stalna prismotra obaveštajnih službi Austrije i Turske podrvđuje se zamisao kneza Miloša Obrenovića da se Kragujevac počne razvijati kao industrijski centar Srbije.
– U Kragujevačkoj topolovnici je oktobra 1853. godine pod nadzorom njenog prvog upravnika Francuskog inžinjera Šarla Lubrija ( 1798 – 1854 ) izliveno prvih šest topova. Livenju četiti šestofuntaša i dve haubice je prisustvovao i knez Aleksandar Karađorđević sa ustavobraniteljskim prvacima. Početak livenja obzanjen je plotunom iz jedanaest topova a događaj je pretvoren u opšu radost i veselje. Muzika se svirajući ulicama po kneževoj naredbi najduže zadržala pod prozorom Šarla Lubrija. Njemu je povodom uspešno obavljenog posla pored više boca šampanjca knez poklonio časovnik sa ugraviranim srbskim grbom.
– Ukazom kneza Aleksandra Karađorđevića uz svesrdno zalaganje upravnika topolivnice Šarla Lubrija i Petra Protića Dragačevca marta 1854. godine prvi put u Srbiji je pri tipolivnici osnovana stručna škola za obrazovanje kadrova za potrebe jedne fabrike – Zanatlijska škola. Uredbom od marta 1876. godine ona dobija ime Vojno zanatlijska škola. Njenu tradiciju baštini Tehnička škola za mašinstvo i saobraćaj, popularni Viš.

– Prvi internat dom za smeštaj učenika u Srbiji, takođe na inicijativu Šarla Lubrija, otvoren je u Kragujevcu, 1854. godine, istovremeno sa početkom rada Vojnozanatlijske škole. Prvi internat imao je dvanaest pitomaca, koliko je i škola imala đaka.

– U Kragujevcu je, 1854. godine osnovana prva bolesnička kasa, preteča radničkog zdravstvenog osiguranja u Srbiji.

– U Kragujevcu je zasijala i prva sijalica u Srbiji , 1884. godine , nakon izgradnje prve srbske električne centrale.